جامعه‏ مدنی‏ در جهان‏ اسلام‏/فرزان روز

کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» اثر جفری الکساندر، یکی از برجسته‌ترین آثار جامعه‌شناسی معاصر است که به بازاندیشی مسئله جامعه مدنی می‌پردازد. الکساندر در این اثر، از تعاریف مرسوم که جامعه مدنی را مجموعه‌ای از نهادها و انجمن‌های غیردولتی می‌دانند، فراتر رفته و آن را به معنای «سپهر معنایی» تحلیل می‌کند؛ فضایی اجتماعی که هویت و همبستگی شهروندان نه بر اساس منافع اقتصادی یا قدرت دولتی، بلکه بر پایه‌ی مجموعه‌ای از آرمان‌ها و ارزش‌های اخلاقی مشترک شکل می‌گیرد. از دیدگاه الکساندر، سپهر مدنی عرصه‌ای گفتمانی است که در آن، اعضای یک جامعه خود را به عنوان افرادی متصل به یکدیگر از طریق یک همبستگی جهان‌شمول تصور می‌کنند. این سپهر، زبان و کدهای فرهنگی لازم برای بحث و مجادله پیرامون مفاهیمی چون عدالت، آزادی، برابری و حقیقت را فراهم می‌آورد. سازوکار اصلی این سپهر از طریق کدهای دوگانه‌ی قدرتمندی عمل می‌کند که جهان اجتماعی را به دو قطب متضاد «مدنی» مقدس و «ضد-مدنی» نامقدس تقسیم می‌کند. قطب مدنی شامل ویژگی‌های آرمانی یک شهروند خوب مانند عقلانیت، خودمختاری، صداقت و همبستگی است، در حالی که قطب ضد-مدنی، صفات متضاد آن مانند بی‌خردی، فریبکاری و منفعت‌طلبی را در بر می‌گیرد.

تمام مبارزات سیاسی و اجتماعی، در واقع نبردی نمادین بر سر معنا هستند؛ کنشگران تلاش می‌کنند تا خود و اهدافشان را در قطب مدنی و رقبایشان را در قطب ضد-مدنی جای دهند تا از این طریق، مشروعیت و حمایت عمومی را کسب کنند. اگرچه سپهر مدنی یک حوزه‌ی معنایی است، اما از طریق نهادهای واقعی مانند نظام حقوقی، رسانه‌ها و انتخابات عمل می‌کند. با این حال، این سپهر یک آرمان‌شهر تحقق‌یافته نیست و همواره در معرض تهدید از سوی منطق سپهرهای دیگر مانند بازار، دولت یا دین قرار دارد. مهم‌تر از آن، سپهر مدنی همواره ناقص و مرزهای آن محل مناقشه است. تاریخ جوامع دموکراتیک، از نگاه الکساندر، تاریخ مبارزه‌ی گروه‌های به حاشیه رانده شده اقلیت‌های نژادی، زنان و... برای ورود به این سپهر و به رسمیت شناخته شدن به عنوان شهروندان کامل است.

این جنبش‌ها با به چالش کشیدن مرزهای موجود، در واقع در حال ترمیم سپهر مدنی و وادار کردن جامعه به عمل به وعده‌های جهان‌شمول خود هستند. در نهایت، جامعه مدنی و نظریه اجتماعی چارچوبی نظری برای درک این مسئله ارائه می‌دهد که چگونه جوامع مدرن، با وجود تمام تفاوت‌ها و نابرابری‌ها، همبستگی اجتماعی را از طریق مبارزه‌ای بر سر معنا، هویت و تعلق حفظ کرده و دموکراسی را ممکن می‌سازند.